28.10.2014, 13:00

MERSİN KENT TARİHİ

 Yapılan çeşitli kazılar, Mersin bölgesinde Neolitik (Yeni Taş Devri) ve Kalkolitik (Bakır Taş Devri) çağlardan beri, yerleşimin olduğunu göstermektedir.

Bölgenin bilinen en eski adı Kizuvatna’dır.  Bölge  Hitit devrinde Que (Kue), MÖ 13. yüzyıla inen Mısır kayıtlarında  “Kedi” ya da “Kode” isminin çeşitli söylenişleriyle anılmaktaydı.  Kilikia (Cilicia) ismi ilk kez MÖ 8. yüzyılda Asur dokümanlarında görülür. Kilikya'da, adını bölgeden alan ve bütün dünyaya ticareti yapılan Cilicium denilen keçi kılından kaba dokumalar  üretiliyordu. Bu bölgeye buna izafeten bu ismin verildiği söylenmektedir.  Bölgenin yazılı tarihi Hititlerle başlamaktadır. 

Mersin ve çevresi Kilikya olarak tanınmakta, coğrafi açıdan  ovalık ve dağlık Kilikya olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Dağlık Kilikya' nın sınırları Manavgat Çayından Limonlu' ya  kadar uzanan bölgeyi, Ovalık Kilikya ise Limonlu' dan Amanos Dağlarına kadar olan alanı kapsıyordu. Bu bölgeler, bugün Taşeli ve Çukurova adını taşımaktadırlar. 

Tarsus Gözlüküle ve Mersin Yumuktepe'de yapılan kazılar, bölgenin  tarihte önemli bir merkez olduğunu göstermektedir. Gözlükule ve Yumuktepe'de gerçekleştirilen kazılarda İslam Uygarlıklarından Neolitik Dönem'e kadar 33 katmandan oluşan bulgulara rastlanmıştır. Bu bölgenin Yukarı Mezopotamya'dan Orta ve Batı Anadolu’ya yönelik geçiş yolu üzerinde olması, yörenin çok sık el değiştirmesine neden olmuştur.

Sırasıyla  Luvi, Kizzuwatna, Hitit, Firig, Urartu, Asur, Babil, Lidya, Pers, Makedonya, Seleukos, Roma, Bizans ve İslam hakimiyetine giren Mersin, bir çok medeniyetin izlerini taşımaktadır. Bölge 11.yy.da Selçuklu, 14.yy.da Karamanoğulları ve Ramazanoğulları ve 15.yy.da Osmanlı İmparatorluğunun denetimine girmiştir. Bu arada Aiollar ve İonlar bölgenin çeşitli noktalarında ticaret iskeleleri ile yerleşim birimleri kurmuşlardı

Batı Kilikia’da MÖ 8.yüzyıl sonu - MÖ 7.yüzyıl başlarında Hellen kolonizasyon hareketleri görülmektedir. Samos’lular Kelenderis’i ve Nagidos’u, Aegina’lılar Aphrodisias’ı, Lindos’lular da Soloi ve Tarsos’u kurmuşlardır.

Kilikia bölgesinde MÖ 6.yüzyılda önce Pirundu yerel krallığının hüküm sürmüştür. MÖ 6.yüzyıl başlarında başkenti Ura şehri olan Pirundu krallığı Lamos (Limonlu) ve Kalykadnos (Göksu) nehirleri arasında güçlenmiştir. Bu güç, MÖ 557 yılında Babil Krallığı tarafından yıkılmış, bu durum MÖ 546 yılına kadar bölgeyi yöneten bağımsız Syennesis sülalesine yaramıştır. 

MÖ 528 tarihinde Anadolu’yu istila eden Perslerin eline geçen Kilikia’da, bölge yine  yerli bir sülale tarafından yönetilmiş ve Persler’e  vergi vermekle yükümlü kılınmıştır.

MÖ 5. ve 4. yüzyılda Pers egemenliğine rağmen özellikle Kelenderis (Aydıncık), tarihinin parlak dönemlerinden birini yaşamıştır. Attika-Delos Deniz Birliği’nin en doğudaki üyesi olma özelliğini elde eden bu kentin ismi aynı zamanda MÖ 425 yılındaki Atina vergi listelerinde de görülmektedir. 

Klikya, MÖ 527'de Yunanlıların,  MÖ 334 yılında ise Büyük İskender'in egemenliğine girmiştir. İskender' in ölümünden sonra yöre, İskender’in komutanlarından Seleukos Nicator' un eline geçmiş ve Seleukoslar Krallığının bir parçası olmuştur.

MÖ 261-246 yılları arasında Klikya, Mısır Hükümdarı Batlenios Ogustos tarafınan ele geçirilmiştir. MÖ 66 yılında Roma İmparatorluğu Komutanlarından Pompeius, Mersin ve çevresini zapt ederek, korsan faaliyetlerine son vererek  Soli şehrini kendi adına izafeten kurmuştur. 

Ünlü hatip Ciceron Roma tarafından, MÖ 51 yılında Kilikya' ya vali olarak atanmıştır. MÖ 48 yılında Julius Caesar Tarsus' a gelmiş ve Kıbrıs adasını  Kilikya bölgesine bağlamıştır.  Caesar' dan sonra, doğu bölgesinin yönetimini üstlenen Marcus Antonius, MÖ 44 yılında Tarsus'ta Mısır Kraliçesi Kleopatra ile buluşarak Roma ve Mısır ittifakını sağlamıştır. 

Roma İmparatorluğunun ikiye ayrılmasından sonra yöre Doğu Roma İmparatorluğu içerisinde kaldı. Bilahare yöre Bizans hakimiyetine geçti.

Birinci yüzyılda doğan Hıristiyanlık, Kilikya' da hızlı bir şekilde yayılmış ve bölgede çok sayıda manastır ve kilise inşa edilmiştir. 

7. Yüzyıldan Osmanlıların fethine kadar bu bölge, Müslüman Araplar, Abbasiler, Mısırlı Tolunoğulları, Selçuklular, Moğollar, Haçlılar, Ermeniler, Memluklular, Ramazan oğulları ve Karaman oğullarının hakimiyetinde kalmıştır.
Mersin, Müslüman Arapların Halife Osman zamanında 637 yılında bölgeye ulaşan ilk akınlarından 965 yılında Bizans’ın tekrar egemen olmasına kadar, yaklaşık 25 kez el değiştirmiştir.  Ancak 637 yılından itibaren Mersin, Hıristiyanlığın yanı sıra İslam kültürünün silinmez izlerini de taşımaya başlamıştır.

853 yılında  Abbasi Halifesi Sultan Mehdi, Mersin ve çevresini  ele geçirmiştir. 1082-1083 yıllarında Selçukluların denetimine giren bölge, kısmi olarak Haçlı istilasına uğramıştır. Selçukluların zayıflaması ile bölge Karamanoğulları’nın denetimine geçmiştir. 

Fatih Sultan Mehmet döneminde (1474) Silifke Gedik Ahmet Paşa tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır.  Ovalık Kilikya olarak adlandırılan bölüm ise 1516 da Osmanlı İmparatorluğuna bağlanmıştır.

Bölgenin bu kadar zengin tarihi geçmişine karşılık Mersin Kent Merkezi 1830’lı yıllarda bir balıkçı köyü hüviyetindeydi ve birkaç barakadan ibaretti. 
Mersin adının nereden geldiği konusunda farklı görüşler ileri sürülmektedir. Bu bölgede yetişen  Myrtus-Mersin ağacı nedeniyle bölgeye Mersin adı verildiği söylenmekle birlikte Mersin adının, bu bölgede yaşayan “Mersinoğlu” adındaki bir Türkmen aşiretinden geldiği görüşü de yaygındır. Evliya Çelebi’de Seyahatname’sinde bu  bölgede yetmiş hanelik bir Türkmen Kışlağının bulunduğunu ve  adının da Mersinoğlu olduğunu belirtmiştir. Mersinoğlu aşireti nedeniyle, Mersin adına Anadolu’nun çeşitli yörelerinde rastlamak mümkündür. Örneğin; İzmir, Ordu ve Trabzon’da Mersin, Mersinlik adında köyler bulunmaktadır. 
1832' de bölgeyi ele geçiren Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın oğlu  İbrahim Paşa, 8 yıl bölgeyi bağımsız bir eyalet olarak idare etti. Tarım alanlarını ekmek için Suriye, Lübnan ve Mısır’dan fellahlar yani tarım tekniğini bilen çiftçiler getirtti.

1839 yılında Tanzimat Fermanın ilanı ile Gayri Müslim azınlıkların Osmanlı topraklarında ticari imtiyazlara kavuşmaları, Mersin’in geleceğinin şekillenmesinde en önemli gelişme oldu. Rumlar başta olmak üzere, Maruni Arap Hıristiyanlar, Ortodoks Araplar, Latin Katolikler, Yahudiler, Mersin’e gelip yerleşmeye başladılar.

1854 yılında patlak veren Kırım savaşı sırasında, İtalyan Piyemento hükümeti, Osmanlı yönetimine asker göndererek yardım etti. Padişah bunu karşılık Mersin’de ticaret yapmaları için İtalyanlara imtiyaz tanıdı. 1855’den sonra İtalyan Levantenler Mersin’e akın etmeye  başladılar.

1859 yılında yapımına başlanan Süveyş Kanalında kullanılan sedir ağaçları, Torosların eteklerinden kesilip, Mersin iskelesinden gemilerle taşındı. Sedir ağaçların kesilip, tomruk haline getirilmesi, iskeleye taşınması ve gemilere yüklenmesi çok büyük bir işgücünü ortaya çıkardı. Başta Tarsus, Adana, Silifke gibi civar il ve kazalardan olmak üzere, dağ köylerinden binlerce insan buralarda çalıştı. Dağ köylerinin yavaş yavaş sahile inmeleri bu yıllarda oldu.

1860’lı yıllarda Lübnan meydana gelen karışıklıklar nedeniyle, pek çok Maruni aile Mersin’e gelip yerleşti. 1889 yılında Girit’ten 70 aile bugünkü İhsaniye Mahallesine yerleşti.

1861 yılında Amerikan İç savaşı başladı. Avrupa pamuk ticareti İngilizlerin  elindeydi. İç savaş nedeniyle Amerika’da pamuk ekimi daraldı ve dünyanın çeşitli bölgelerinde pamuk ekim alanları arayışı başladı.  Çukurova ovanın iklim ve toprak yapısı açısından pamuk ekimine son derece elverişli olması nedeniyle bu bölgelerde pamuk ekimleri başladı. Üretilen malların işlenmesi ve dış dünyaya ulaştırılmasında Mersin İskelesi kullanıldı. Süveyş Kanalının yapımı esnasında gerekli sedir ağacı ticareti, Kırım Savaşı sırasında  ihtiyaç duyulan tahıl nakli ve Çukurova’da ekilerek işlenen  pamuk, bölgenin tek iskelesine sahip olan Mersinoğlu Köyünden dünyaya nakledildi.

Suriyeli çiftçi (Fellah) Nusayri Araplar, Lübnanlı Maruniler, Ortodoks Araplar, Lazkiye’li Sünni  Araplar, Gayri Müslimlere sağlanan ticari imtiyazlar nedeniyle İtalyan Levantenler, İngiliz ve Fransız bankacılar, Kıbrıslı Türkler, mübadele yasası nedeniyle Giritli Türkler, Orta Anadolu, Tarsus ve Toroslardan  pek çok insan, bu dönemde Mersin’e yerleştiler ve Mersin'i farklı kültürler kenti yaptılar.
       
Dünyada birbirinden bağımsız bir şekilde gelişen bu olaylar, Mersin’in çok hızlı bir şekilde gelişmesini sağladı.
1830’lu  yıllarda Gökçeli Bucağına bağlı 1000 nüfuslu bir köy olan Mersin hızla gelişerek, 1852 yılında Tarsus’a bağlı Bucak, 1864 yılında Gökçeli, Elvanlı ve Kalın nahiyelerinin birleşmesi ile Adana’ya bağlı  Kaza, 1888 yılında Sancak, 1894 yılında Mutasarrıflık ve 1924 yılında Vilayet oldu. 

1876 yılında Adana Mersin Karayolu, 1880 Belediye kuruldu.1886 yılında Adana-Mersin demiryolu   yapıldı,1886 Ticaret Odası kuruldu, 1888 yılında gelişen ticaret sayesinde   Ziraat Bankası, Selanik Bankası  ve  Osmanlı Bankalarının Şubeleri açıldı. Die Deutsche  Orientbank, La Banque Française de Syrie, Atina Bankası gibi başka  bankalar da o yıllarda Mersin'de faaliyet göstermeye başlamıştı.
1890’lı yılların sonunda Mersin artık bir köyden bir ticaret başkentine dönüşmüştür. Başta Rusya, Fransa ve İngiltere olmak üzere tam 12 Avrupa ülkesi Mersin’de konsolosluk açarlar.                
      
       1900’lü yılların başlarında Ortodoks, Katolik ve Marunilere ait 3 kilise, bir Havra ve 3 cami                  
       faaliyete geçer. Farklı etnik kökenlere  ve farklı dinlere mensup insanlar, bu coğrafyanın inanç                              
       ve   kültür mirasında varolan hoşgörüyü en güzel biçimde sergilerler. Mersin; Dünya’da                                                  
      başkaca örneği olmayan, Hıristiyan ve Müslümanların ortak olarak kullandıkları, Şehir   
Mezarlığına sahip olur.          

1860'lı yıllarda Mersin’de, 496 hane, 109 dükkân, 6 kahvehane, 2 fırın, 2 masara ve 1 hamam bulunmaktaydı
1880 tarihli Adana Vilayet Salnamesi’nde o yılların Mersin’inden şöyle bahsedilir:"Kasabanın çarşıları gayet muntazam ve ticari ehemmiyetlidir. İkisi taş, ikisi ahşap olmak üzere dört adet iskelesi olup, Mersin'e yanaşan vapurlara ithal ve ihraç edilen eşyanın kaffesi bu iskelelerden indirilir, çıkarılır. İthalat ve ihracattan Belediye'ce rüsumu muayene alınır. Kasabai mezkure, dahili vilayetten ve Anadolu'dan gelip, vapurlara lthal ve ihraç olunan kaffei emval ve emtia ve saire deve, araba ve beygirlerle tahmilen nakledilir." 
1892 tarihli Adana Vilayet Salnamesi’n de ise  Mersin hakkında "Nefsi kasaba derununda kırk sekiz adet kebir mağaza ve üç hamam, dört otel, beş yüz kadar da esnaf mevcuttur." denilmektedir.
1890 yıllarında Mersin'de 85 mağaza, 15 kahvehane, 3 hamam, 5 çeşme ve masara bulunmaktaydı. Liman'da ise malların nakli için 10 adet mavna, 30 küçük filika ve 1 adet buharlı tekne mevcuttu.

 Mustafa Erim
 Kent Tarihi Araştırmacısı
Yorumlar (0)
Yorum yapabilmek için lütfen üye girişi yapınız!
31°
açık
Namaz Vakti 24 Haziran 2021
İmsak 03:32
Güneş 05:17
Öğle 12:49
İkindi 16:40
Akşam 20:11
Yatsı 21:49
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 40 84
2. Galatasaray 40 84
3. Fenerbahçe 40 82
4. Trabzonspor 40 71
5. Sivasspor 40 65
6. Hatayspor 40 61
7. Alanyaspor 40 60
8. Karagümrük 40 60
9. Gaziantep FK 40 58
10. Göztepe 40 51
11. Konyaspor 40 50
12. Başakşehir 40 48
13. Rizespor 40 48
14. Kasımpaşa 40 46
15. Malatyaspor 40 45
16. Antalyaspor 40 44
17. Kayserispor 40 41
18. Erzurumspor 40 40
19. Ankaragücü 40 38
20. Gençlerbirliği 40 38
21. Denizlispor 40 28
Takımlar O P
1. Adana Demirspor 34 70
2. Giresunspor 34 70
3. Samsunspor 34 70
4. İstanbulspor 34 64
5. Altay 34 63
6. Altınordu 34 60
7. Ankara Keçiörengücü 34 58
8. Ümraniye 34 51
9. Tuzlaspor 34 47
10. Bursaspor 34 46
11. Bandırmaspor 34 42
12. Boluspor 34 42
13. Balıkesirspor 34 35
14. Adanaspor 34 34
15. Menemenspor 34 34
16. Akhisar Bld.Spor 34 30
17. Ankaraspor 34 26
18. Eskişehirspor 34 8
Takımlar O P
1. Man City 38 86
2. M. United 38 74
3. Liverpool 38 69
4. Chelsea 38 67
5. Leicester City 38 66
6. West Ham 38 65
7. Tottenham 38 62
8. Arsenal 38 61
9. Leeds United 38 59
10. Everton 38 59
11. Aston Villa 38 55
12. Newcastle 38 45
13. Wolverhampton 38 45
14. Crystal Palace 38 44
15. Southampton 38 43
16. Brighton 38 41
17. Burnley 38 39
18. Fulham 38 28
19. West Bromwich 38 26
20. Sheffield United 38 23
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 38 86
2. Real Madrid 38 84
3. Barcelona 38 79
4. Sevilla 38 77
5. Real Sociedad 38 62
6. Real Betis 38 61
7. Villarreal 38 58
8. Celta de Vigo 38 53
9. Granada 38 46
10. Athletic Bilbao 38 46
11. Osasuna 38 44
12. Cádiz 38 44
13. Valencia 38 43
14. Levante 38 41
15. Getafe 38 38
16. Deportivo Alaves 38 38
17. Elche 38 36
18. Huesca 38 34
19. Real Valladolid 38 31
20. Eibar 38 30